Transparantie is bedoeld om inzicht, duiding en uitleg te geven. Inzicht in de context en uitvoering van het project, uitleg over de gemaakte keuzes in het proces, duiding over de data en het product. Openheid gaat over het toegankelijk, herbruikbaar en uitwisselbaar maken van data, services en informatieproducten. Maar let op: het gaat niet alleen om de technische toegankelijkheid, maar juist ook de toegankelijkheid voor de belanghebbenden: de gebruikers, burgers en andere primaire stakeholders. Leg uit en geef toegang tot de informatie die belanghebbenden nodig hebben om mee te doen en bij te dragen.

Waarom is dit zo belangrijk?

Openheid en transparantie dragen bij aan begrip, vertrouwen en zeggenschap. Openheid en transparantie zijn een voorwaarde voor participatie van en verantwoording aan primaire stakeholders. Het dwingt zorgvuldig handelen af, omdat iedereen mee kan kijken en mee kan doen. Bovendien dient deze waarde de autonomie van zowel publieke als private organisaties. Omdat dan data, services en informatieproducten flexibel uitwisselbaar en herbruikbaar zijn. Dit voorkomt ook een te sterke leveranciersafhankelijkheid (vendor lockin). Tegelijkertijd zijn er omstandigheden waar openheid en transparantie extra aandacht vragen. Wanneer bijvoorbeeld persoonlijke data gebruikt worden (privacy) of commerciële belangen van bedrijven een rol spelen. Een helder proces van beoordelen en besluiten is daarbij noodzakelijk.

strip over actief open transparant in werkvloer setting

Ontwerpprincipes
  1. Wees volledig open en transparant naar alle stakeholders. Over het doel, de doelgroep, de herkomst en de context van het datagebruik. Over de dataverwerking en databewerking. Over de dataketen (bronnen en bestemmingen van data). Over wie, waarbij betrokken moet zijn. Over het beeld-, besluit- en beleidsvormingsproces waar data een rol spelen. Over aannames en dilemma's. Over wat verder relevant is in overleg met de primaire stakeholders.
  2. Stem dit bovenal af met de primaire stakeholders zoals eindgebruikers, hergebruikers en de mensen die hun data delen. Wat is voor hen in het bijzonder belangrijk?
  3. Maak alle bouwstenen (data, services en informatieproducten) 'by design' openbaar, vindbaar, toegankelijk, herbruikbaar en controleerbaar. Tenzij wettelijk niet toegestaan of om andere gerechtvaardigde redenen niet wenselijk.
  4. Leg in heldere en begrijpelijke taal uit welke data zijn gebruikt, op welke manier, met welke interpretatie en de rechtvaardiging daarvan. Informeer hoe mensen kunnen meedoen, kunnen interveniëren en hoe de autonomie van de gebruiker gewaarborgd blijft (baas over eigen data bijvoorbeeld).
  5. Transparantie is zilver, mensen bereiken is goud. Open en transparant betekent ook de verantwoordelijkheid om stakeholders daadwerkelijk te bereiken. En dat ook te controleren. Communicatie is key (en maatwerk). Gedurende de hele levenscyclus van de data en de producten waarlangs de data gedeeld worden.

 

Speciaal aan locatiedata


Bij het gebruik van apps zijn veel mensen zich niet bewust, of hebben ze geen controle over wat er met hun persoonlijke locatiedata gebeurt. Mensen weten vaak niet dat hun locatiedata worden vastgelegd, gedeeld en opgeslagen en voor hoelang.

Een voorbeeld: Door middel van geotagging op sociale media kan iemand zijn persoonlijke locatie worden vastgelegd. Veel gebruikers van sociale media kiezen ervoor om zichzelf en anderen te taggen bij foto’s of video's. Waar deze gebruikers zich minder bewust van zijn, is dat hun locatie via tagging wordt geïdentificeerd. De provider van de dienst deelt deze data vaak met verschillende afnemers. Hoe die gegevens door hen worden gebruikt, is vaak onbekend. Het is belangrijk dat gebruikers bewust worden gemaakt van (her-)gebruik van data en hoe zij dit uit kunnen schakelen en - in dit voorbeeld - zichzelf kunnen de-taggen.

Open en transparant zijn, is ook relevant voor niet-persoonlijke locatiedata. Een voorbeeld hiervan is de mutatiesignalering van rotondes in Nederland. Om data uit het Nationaal Wegenbestand bij te werken voor hulpdiensten zijn satellietbeelden gebruikt om de rotondes in kaart te brengen. Het is belangrijk dat men bewust is dat op deze satellietbeelden meer dan alleen de rotondes te zien zijn, maar bijvoorbeeld ook de achtertuin van mensen. Bewoners zijn vaak niet op de hoogte dat een deel van hun woon- en werkomgeving mogelijk wordt vastgelegd door middel van luchtfoto's en satellietbeelden. Het is belangrijk dat bewoners dit weten én dat ze hierbij ook betrokken worden. Geef aan dat er satellietbeelden van rotondes worden gemaakt. Licht toe waarom deze locatiedata worden verzameld. Leg uit hoe de satellietbeelden worden gebruikt. En geef aan welke bewerkingen erop worden gedaan: Hoe zorg je dat hetgeen wat je niet nodig hebt, niet wordt gebruikt.

Waar de wet stopt en ethiek verder gaat

De overheid betracht bij de uitvoering van haar taak openbaarheid volgens regels bij de wet te stellen.” Zo luidt artikel 110 van de Grondwet. Dit geeft aan hoe centraal openbaarheid staat in onze maatschappij. Wordt het belang van openheid daadwerkelijk gevoeld en gevolgd in de praktijk?

De openbaarheid van persoonsgegevens ligt natuurlijk gevoelig. Het belang van privacy en veiligheid weegt zwaarder dan het belang van openbaarheid, waardoor het openbaarmaken van persoonsgegevens in principe alleen met uitdrukkelijke toestemming van de betrokkene mag plaatsvinden. En zelfs met toestemming kan de betrokkene zijn of haar toestemming “te allen tijde intrekken” (artikel 7 AVG), met als gevolg dat de data niet langer openbaar mag zijn.

Juist vanwege het zware belang van privacy en veiligheid en van informed consent, wordt actieve transparantie daarentegen aangemoedigd in de wet. De AVG beschrijft in artikel 12 met maarliefst zeven bijvoeglijk naamwoorden op welke manier de “verwerkingsverantwoordelijke” (oftewel, degene die verantwoordelijk is voor het doel van en de middelen voor de verwerking van persoonsgegevens) dient te communiceren met de betrokkene. “De verwerkingsverantwoordelijke neemt passende maatregelen opdat de betrokkene...de informatie en...communicatie in verband met de verwerking in een beknopte, transparante, begrijpelijke en gemakkelijk toegankelijke vorm en in duidelijke en eenvoudige taal ontvangt.

De openbaarheid en transparantie van niet-persoonlijke data is afhankelijk van de instantie die over de data beschikt. Overheidsinstanties zijn verplicht bepaalde informatie, zoals omschreven in de Wet openbaarheid van bestuur (de Wob), te verstrekken. De Tweede Kamer erkent dat “onder de huidige Wob te weinig informatie uit eigen beweging openbaar wordt gemaakt en de uitzonderingsgronden te veel belangrijke informatie uitsluiten [waardoor de hergebruik bepalingen] weinig stimulerend blijken voor een actief open data beleid" [Memorie van Toelichting: WOO Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 33 328, nr. 9] De Wet open overheid (de Woo) gaat hier hoogstwaarschijnlijk verandering in brengen door actieve transparantie en openbaarheid in de regel te verplichten. Overheidsinstanties krijgen als het ware checklists om te controleren wat openbaar moet, zonder de bijbehorende vragen te stellen over wat op een verantwoorde manier openbaar kan. De wet bevordert hierdoor niet de intrinsieke overtuiging, motivatie en ethos om als publieke organisatie open en transparant te handelen. Ethiek vraagt meer.

De WOO-verplichtingen gaan echter alleen gelden voor overheidsinstanties. Private partijen kunnen doorgaans nu nog zelf bepalen hoe open ze zijn. Daar kan binnenkort verandering in komen: de Europese Unie ontwikkelt op dit moment een verordening betreffende een eengemaakte markt voor digitale diensten (The Digital Services Act). Het voorstel roept onder andere “op tot transparantie, informatieverplichtingen en verantwoordingsplicht voor aanbieders van digitale diensten” [Voorstel voor een verordening van het Europees Parlement en de Raad betreffende een eengemaakte markt voor digitale diensten (wet inzake digitale diensten) en tot wijziging van Richtlijn 2000/31/EG]. Het signaal is duidelijk: openheid dient de norm te zijn. [zie ook: de verordening digitale markten; de verordening digitale diensten; de data governance verordening en de hergebruiksrichtlijn]

Net zoals etenswaren moeten worden voorzien van een gemakkelijk toegankelijke ingrediëntenlijst en kleding alleen op de markt mag komen zodra duidelijk vermeld staat uit welke materialen het product bestaat. Zo dienen dataproducten (apps, dashboards, etc.) ook een toegankelijk overzicht te hebben van de data die worden geconsumeerd. Dit moet niet worden verborgen in lange servicevoorwaarden en privacybeleidsregels, zoals nu vaak het geval is. Gelukkig hoeft verantwoord gedrag niet te wachten op nieuwe wetgeving. Ondernemingen kunnen nu al binnen de huidige wettelijke kaders stappen zetten om openheid en transparantie te omarmen. Een bedrijf kan zich bijvoorbeeld beroepen op het intellectuele eigendomsrecht om zijn data achter slot en grendel te houden, of een bedrijf kan kiezen om een Creative Commons licentie te hanteren zodat de data open en herbruikbaar zijn.

Handelingsinspiratie Actief open en transparant

 

Iconen-ethiek_Open-en-transWees open en transparant naar alle stakeholders

Over het doel, de doelgroep, de herkomst en de context van het datagebruik. Over de dataverwerking en databewerking. Over de dataketen (bronnen en bestemmingen van data). Over wie waarbij betrokken zijn. Over het beeld-, besluit- en beleidsvormingsproces waar data een rol spelen. Over aannames en dilemma's. Over wat verder relevant is in overleg met de primaire stakeholders.

 

Opdrachtgever

Zijn in de opdracht of opgave openheid en transparantie als leidende principes opgenomen? Is het duidelijk hoe dit praktisch wordt ingericht en nageleefd? Komt dit overeen met 'ons' gedeelde ethos ten aanzien van openheid en transparantie? Vind ik dit zelf intrinsiek belangrijk?

Indien data gebruikt worden voor (publieke) besluitvorming, zijn deze besluiten dan transparant? Is het helder waarom, door wie en hoe de besluiten tot stand komen? En hoe data daaraan bijdragen?


Projectleider

Staan openheid en transparantie expliciet in de 'work breakdown structure'? Gewaarborgd gedurende de gehele levenscyclus van de data en de producten waarlangs de data verwerkt worden.

Zijn de verantwoordelijkheden duidelijk? Is governance op naleving georganiseerd? Juist wanneer spanning en druk ontstaan. Bijvoorbeeld als uitkomsten conflicteren met eenzijdige belangen van de opdrachtgever. Of wanneer snelheid van leveren leidend wordt.

Uitvoerende team

Is er een referentie waarlangs openheid en transparantie concreet vormgegeven en ingericht kunnen worden?
Is het duidelijk wie wat moet doen? Hoe verwerken we dit in het informatieproduct?

Open en transparant waarover?
(doel, doelgroep, herkomst, context van het datagebruik; dataverwerking en databewerking; dataketen en betrokkenen; beeld-, besluit- en beleidsvormingsproces; en aannames en dilemma's)..
Over wat verder relevant is in overleg met de primaire stakeholders.

Eindgebruiker

Kan ik dit product afpellen, doorgronden en helder uitleggen aan een ander? Begrijp ik het? Welke vragen zijn nog onbeantwoord als ik het product gebruik en deel?

 

Iconen-ethiek_AfstemmingStem af met wie het raakt

Stem dit bovenal af met de primaire stakeholders zoals opdrachtgevers, eindgebruikers, hergebruikers en de mensen die 'hun' data delen. Wat is voor hen in het bijzonder belangrijk?

 

 

 

Opdrachtgever

Ben ik bereid om samen met eindgebruikers, hergebruikers, toezichthouders en andere relevante stakeholders de openheid en transparantie van 'mijn' product serieus vorm te geven? Wie geef ik de opdracht om dit te organiseren en te begeleiden?

Projectleider

Hoe zijn primaire stakeholders betrokken bij het vormgeven van openheid en transparantie? Bevraag hen in de ontwerpfase, de realisatiefase en wanneer het product in gebruik wordt genomen. Wiens verantwoordelijkheid is dat? Welke skills zijn daarvoor nodig? Een stakeholderanalyse samen met de opdrachtgever helpt om de juiste partijen in beeld te krijgen.

Uitvoerend team

Neem in de feedbackcyclus met de verschillende stakeholders en in gebruikerstests, ook de specificaties en verwerking van openheid en transparantie mee. Het is geen apart colofon maar een integraal onderdeel van het product en het 'UX (user experience) design'.

Eindgebruiker

Ben ik in staat openheid en transparantie te duiden voor dit product? En kan ik daarbij aangeven wat belangrijk is voor mij? Hoe word ik hierin betrokken en begeleid?

 

 

Iconen-ethiek_By-designToegankelijk by design

Maak alle bouwstenen (data, services en informatieproducten) 'by design' openbaar, vindbaar, toegankelijk, herbruikbaar en controleerbaar. Tenzij wettelijk niet toegestaan of om andere gerechtvaardigde redenen niet wenselijk.

 

Opdrachtgever

Wat is 'ons' ethos en de governance ten aanzien van het open beschikbaar stellen van data, services, algoritmen en informatieproducten? Is dat ook verwerkt in de opdracht?
Heb ik inzicht in de opbouw, structuur en architectuur van het systeem, het product. In alle losse en vaste bouwstenen? Begrijp ik dat ook? Heb ik per bouwsteen inzicht in de beoordeling en besluitvorming ten aanzien van openheid. En hoe dat vervolgens concreet wordt ingericht (wat, waar, hoe)?


Projectleider

Hoe is de governance ingericht voor bouwstenen (van data, services en informatie- producten) die om welke reden dan ook niet open beschikbaar gesteld mogen worden? Wat zijn de voorwaarden en het proces waarlangs bouwstenen beoordeeld kunnen worden?
Is de opdrachtgever voldoende geïnformeerd over en bewust van de openheid van alle bouwstenen. Hebben we zicht op de algemene en domeinspecifieke wettelijke kaders ten aanzien van openheid. Zijn de eisen bekend bij en afgestemd met 'externe' leveranciers van bouwstenen.

Uitvoerend team

Is duidelijk welke eisen gesteld worden aan openbaarheid, vindbaarheid, toegankelijkheid, herbruikbaarheid en controleerbaarheid?
Hoe vertalen we deze eisen naar de verschillende bouwstenen (van data, services en informatie-
producten)? Welke standaarden zijn er en volgen wij? Hoe gaan we om met tijdelijke ad hoc of experimentele data, services en informatieproducten? Hoe maak ik bouwstenen wel controleerbaar, wanneer deze niet openbaar of herbruikbaar gemaakt mogen worden? Is er overeenstemming met de opdrachtgever hierover?

Eindgebruiker

Is het duidelijk uit welke bouwstenen het product is opgebouwd? Zijn deze via het informatieproduct ook logisch vindbaar, openbaar toegankelijk, herbruikbaar en controleerbaar? Wordt dit ook duidelijk uitgelegd? Hoe word ik daarin begeleid? Via het informatieproduct zelf of anderszins.

 

 

Iconen-ethiek_Transparant-oHeldere taal

Leg in heldere en begrijpelijke taal uit welke data zijn gebruikt, op welke manier, met welke interpretatie en de rechtvaardiging daarvan. Informeer hoe mensen kunnen meedoen, kunnen interveniëren en hoe de autonomie van de gebruiker gewaarborgd blijft (baas over eigen data bijvoorbeeld).

 



Opdrachtgever

Heb ik betrokkenen inhoudelijk en begrijpelijk geïnformeerd over de opdracht, de context van de opdracht en het doel? Heb ik het besluitvormingsproces goed uitgelegd? Zijn mijn verwachtingen ten aanzien van het project helder voor alle stakeholders?

Projectleider

Moet een vertaalslag plaatsvinden in de communicatie tussen de opdrachtgever, het uitvoerende team en de eindgebruiker? Communiceren alle betrokkenen in dit project op een heldere en begrijpelijke manier over de beslissingen en acties die zij uitvoeren binnen hun rol?

Uitvoerend team

Hebben we in lekentaal uitgelegd wat de data laten zien en vooral ook wat niet? Is de inhoudelijke context duidelijk? Leg uit hoe ver de gebruikte data de werkelijkheid benaderen en beperken. Begrijpen de andere stakeholders waarom en hoe de data beantwoorden aan het doel van het gebruik (bijvoorbeeld beeldvorming, besluitvorming, beïnvloeding, anderszins)?


Eindgebruiker

Begrijp ik welke data worden gebruikt en op welke manier mijn data worden verwerkt, geanalyseerd en geïnterpreteerd? Begrijp ik de keuzes die hierin zijn gemaakt? Is het proces voor mij helder en is voldoende aan mij uitgelegd wat de opdracht en het doel is? Weet ik hoe ik kan bijdragen of interveniëren in het proces?

 

 

Iconen-ethiek_Communicatie-Communicatie is key

Transparantie is zilver, mensen bereiken is goud. Open en transparant betekent ook een verantwoordelijkheid om stakeholders daadwerkelijk te bereiken. En dat ook te toetsen. Communicatie is key (en maatwerk). Gedurende de gehele levenscyclus van de data en de producten waarlangs de data verwerkt worden.

 



Opdrachtgever

Bereikt de informatie (over de opdracht, de context van de opdracht, het proces etc.) daadwerkelijk alle relevante stakeholders? Hoe communiceer ik dit met de stakeholders? Welke kanalen, gebruik ik hiervoor? Zijn die ook toegankelijk en wenselijk voor de stakeholders? Hoe kan ik dit controleren en mogelijk verbeteren? Is voor mij helder waar ik de informatie moet delen en op welke manier?

Projectleider

Hoe zorg ik ervoor dat de nodige informatie toegankelijk, vindbaar en bereikbaar zijn voor de relevante stakeholders? Hoe controleer ik dit? Een stakeholderanalyse samen met de opdrachtgever helpt om de relevante stakeholders in kaart te brengen en hun behoeften hierbij te achterhalen.

Uitvoerend team

Is voor mij helder waar ik de informatie moet delen en op welke manier? Via welke communicatiekanalen? Bereikt de informatie (over het proces, de uitleg, de context, etc.) ook daadwerkelijk de relevante stakeholders? Hoe controleer ik dit? Heb ik de informatie gedeeld op een voor ieder toegankelijke plaats(en)? Hoe controleer ik dit?

Eindgebruiker

Heeft de informatie die ik nodig heb als eindgebruiker mij daadwerkelijk bereikt? Is de informatie proactief met mij gedeeld? Is de informatie voor mij toegankelijk en vindbaar?

Kan ik ergens mijn wensen en voorkeuren aangeven wat betreft de toegankelijkheid van de informatie en de communicatie hierover?

Laat ons weten wat je ervan vindt!

De ethische referentie is een levend document. Kan er iets beter of duidelijker in deze beschrijving? Heb je  voorbeelden die je kan delen waarmee we de kernwaarde meer tot leven kunnen brengen? We horen het graag!

Dien je opmerkingen in